Federalîzim , çiye ?
Û bercewendiyên wê ji bo Sûriya çine?
Dr. Mohamad Jaman
Sistema Federalî li cihanê sistemeke gelek serkeftî ye.
Sîstema federal wekî yek ji sîstemên siyasî, aborî û civakî yên herî serkeftî tê hesibandin an jî tê nirxandin , ku mirovahiyê ji demên kevnar ve bi kar aniye û îro jî berdewam dike.
Sistema Federalî tê wateiya : hevbeşî , pêkvejiyan, rêvebiriya serbixwe û hevbeş, bidestxistina mafên siyasî , aborî , çandî û civakî û pêşketina wan.
Gelek welatên mezin û pêşveçûî li cîhanê ev sistem bi kar anîne bi awakî gelek serkeftî.
Li gorî ezmûnên cîhanî, sîstema federal wekî yek ji sîstemên siyasî yên herî serkeftî xuya dike.
Ji kevn de imperatoriya Osmanî jî ev sistem bi kar anî ye.
Di dema nûde nimuneyên berçav yên ku sistema federal bi kar tînin:
Emerîka, Elmaniya, Siwîsra, Emîriyên Yekbûyî yên Ereban , Hind, û hwd.
Sîstemeke federal ji bo pêşeroja Sûriyeyê encam an xizmetên çêtirîn dikane pêşkêş bike.
Federalîzm feydeyên siyasî û neteweyî yên girîng ji bo Sûriyeyê pêşkêş dike. Ew dikare çarçoveyek ji bo birêvebirina cihêrengiya neteweyî, çandî û herêmî peyda bike, û rê li ber hikûmeta navendî bigire ku desthilatdariyê monopolîze bike. Ew desthilatê dide herêman ku karûbarên xwe yên herêmî di warên wekî rêveberî, perwerde, çand, aborî û xizmetguzariyê de birêve bibin, di heman demê de serwerî, parastin û siyaseta derve di çarçoveya saziyên dewleta federal de dimînin.
Wekî din, federalîzm dikare çareseriyek destûrî ya dadperwer ji bo pirsa Kurdî pêşkêş bike bi naskirina nasname û mafên neteweyî û çandî yên Kurd û bidawîkirina polîtîkayên marjînalîzasyon, erebkirin û înkarkirinê, bêyî ku were wateya veqetandina ji Sûriyeyê. Di heman demê de, ew dihêle ku civakên din ên Sûriyeyê di çarçoveya dewletek yekgirtî de taybetmendiya xwe ya çandî û îdarî bikar bînin, bi vî rengî hesta hemwelatîbûn û hevkariyê xurt dike.
Feydeyek din jî ev e ku ew dibe alîkar ku hêz nêzîkî welatiyan bibe, pêşkeftinek hevsengtir bi dest bixe, belavkirinek dadperwer a hêz û çavkaniyan misoger bike, û nakokiya li ser desthilatdariya navendî kêm bike. Bi vî rengî, federalîzm dikare ji çavkaniyek tirsê veguhere amûrek ji bo avakirina Sûriyeyek nû li ser bingeha pirrengî, demokrasî, wekhevî û hevkariya neteweyî.
Di dawîyê de:
Astengiya sereke ya li pêşiya federalîzmê li Sûriyeyê ne di sîstema federal de bi xwe ye, lê di wê mêjiyê siyasî de ye ku red dike an qebûl nake.
cihêrengiya neteweyî û çandî qebûl nake. Federalîzm ne veqetandin e, ne jî tê wateya avakirina dewletek serbixwe ya Kurdî ye. Berevajî vê, ew tê wateya ji nû ve avakirina dewleta Sûriyeyê li ser bingeha hevkarî, wekhevî, belavkirina hêz û çavkaniyan, û mafê hemû komên pêkhateyî û netewan ku karûbarên xwe di nav destûrek federal de birêve bibin.
Ji ber vê yekê, çareseriya pirsa Kurdî ne di înkarkirin an paşxistina wê de ye, lê di naskirina wê û mafê Kurdan de ye ku herêmên xwe di nav Sûriyeyek yekgirtî, federal û demokratîk de birêve bibin.
Ger armanca yekîtiya Sûriyeyê be, wê hingê federalîzm dikare bibe amûrek ji bo parastina vê yekîtiyê, ne gefek ji bo wê ye, ji ber ku ew cihêrengiyê ji çavkaniyek pevçûnê vediguherîne bingehek ji bo hevkarî û aramiyê û pêkve jiyaneke hevbeş li ser bingeha:
azadî, rûmet, edalet û azadiya mirovan e û bi destxistina mafên rewa yên hemû neteweyan û kêmnetewan û olan li Sûriya .
Armanc ne parçekirina Sûriyeyê ye, lê avakirina Sûriyeyeke yekgirtî li ser bingehek federal a demokratîk e, ku tê de Kurd, Ereb, Suryanî, Asûrî, Tirkmen û hemû pêkhateyên / netewe yên din têde bijîn , ku ew di yek dewletê de şirîkên / hevkarin , wekhev in, û yekîtiya welêt li ser bingeha razîbûn û şirîkatiya destûrî ye, ne li ser zorê.